Pwysigrwydd Porthmadog yn hanes treftadaeth llechi Gwynedd

Wyddoch chi fod dros 116,000 tunnell o lechi’r gogledd yn cael eu hallforio o Borthmadog yn 1873? Mae’r dref yn chwarae rhan allweddol bwysig yn hanes stori ardal llechi Cymru fel safle treftadaeth y byd UNESCO.

“Mae pawb yn ymwybodol o bwysigrwydd ardaloedd chwarelyddol Blaenau Ffestiniog a Bethesda, lle cloddiwyd y llechi wnaeth doi cymaint o adeiladu’r byd yn y 19eg ganrif,” meddai’r Cynghorydd dros Ddwyrain Porthmadog, Nia Jeffreys (yn y llun, ar y dde, gyda'r Cynghorydd Selwyn Griffiths).

“Wrth ymfalchïo a dathlu llwyddiant Gwynedd a’r bartneriaeth i sicrhau safle treftadaeth y byd UNESCO dwi’n awyddus i gydnabod pwysigrwydd trefi ac ardaloedd fel Porthmadog yn y stori hefyd.

“Y llongau ym mhorthladd Porthmadog oedd yn cario’r llechi o Gymru i bedwar ban byd. Mae’n dref hollbwysig yn yr hanes, wedi i William Maddocks adeiladu’r cob filltir o hyd erbyn 1811 a chreu’r porthladd naturiol oedd yn caniatáu i longau gyrraedd y lan yn y dref.”

Daeth Port yn borthladd cludo prysur yn y 19eg ganrif a llechi oedd y prif gynnyrch oedd yn cael ei allforio o’r dref gan gyrraedd yno ar hyd rheilffordd Ffestiniog. Ceffylau oedd yn tynnu’r nwyddau ar hyd y rheilffordd yn wreiddiol gyda chymorth disgyrchiant ond pan ddaeth yr injan stêm i’r golwg yn 1863, newidiwyd y drefn a defnyddio’r locomotif.

Yn ôl y Cynghorydd sir dros Orllewin Porthmadog, Selwyn Griffiths: “Mae 'na hanes a thraddodiad pwysig am adeiladu llongau ym Mhorthmadog a Borth y Gest. Ac mi oedd yn economi pwysig i’r ardal gyda gweithwyr yn ennill cyflogau da o adeiladu’r llongau a gweithio ar y môr.

“Hyd heddiw, mae 'na res o dai ym Mhorth y Gest o’r enw Peilot House. Mi fyddai’r perchnogion yn gweld y llongau’n dod i mewn o’r môr, yn mynd allan atynt a’i harwain i mewn i’r harbwr ar hyd y llwybr mwyaf diogel i’r porthladd.

“Mae 'na hanes difyr hefyd am ynys fechan, Cei Balast a grëwyd i’r dwyrain o afon Glaslyn gerllaw’r porthladd. Roedd y llongau’n gadael harbwr Porthmadog yn llawn dop o lechi, ond wrth ddod nôl i mewn, byddai’r llongau angen ychydig o bwysau arnynt i sicrhau mordaith wastad a diogel.

“Byddai’r llongau’n cael eu llwytho â balast wrth gychwyn nôl ar eu taith am Gymru, sef gwastraff cerrig a chreigiau, ac wrth gyrraedd cyrion yr harbwr ym Mhorthmadog, byddent yn gwagio’i balast ar yr ynys fechan cyn llwytho’r llechi gwerthfawr ac ail ddechrau ar eu mordaith allan o Gymru. Dwi’n siŵr byddai modd canfod cerrig a chreigiau o bob rhan o’r byd ar Cei Balast heddiw.”

Yn ôl y Cynghorydd Nia Jeffreys: “Ein gobaith rŵan yw y daw’r dynodiad safle treftadaeth y byd gan UNESCO â buddion i ni’n lleol. Mi hoffwn gymryd y cyfle i ddiolch i Dafydd Wigley am ei waith fel Cadeirydd Grŵp Llywio Partneriaeth Llechi Cymru ac i bawb arall fu’n rhan o’r gwaith gan sicrhau bod Porthmadog a’r ardal yn rhan o’r dynodiad hanesyddol pwysig yma.”

Yn ôl y Cynghorydd Selwyn Griffiths: “Mae nodi pwysigrwydd y fro i’r diwydiant a’r rhan dyngedfennol chwaraeodd pobl Porthmadog, yn adeiladwyr, yn forwyr, yn gapteiniaid ac yn weithwyr diwyd yn ennyn balchder i ni’n lleol. Diolch i bawb gydweithiodd ar sicrhau’r dynodiad UNESCO i ni yng Ngwynedd – y gobaith nawr yw y daw, yn ei sgil, fuddsoddiad, datblygiad ac agor y drws ar dudalen newydd yn ein hanes.”


Dangos 1 ymateb

Edrychwch yn eich e-bost am ddolen i fywiogi eich cyfrif.
  • Eryl Prys Jones
    published this page in newyddion 2021-09-17 14:00:30 +0100

Mae hyn yn dechrau gyda chi

Ganddyn nhw mae'r arian, ond gennym ni mae'r bobl. Os yw pawb sy'n ymweld â'r wefan hon yn ymuno â'n symudiad yna does dim na allwn ei gyflawni.